Home Uncategorized ბიზნესის ფსიქოლოგია: როგორ არის მოწყობილი ბიზნესმენების სამყარო და როგორ იცვლება ის

ბიზნესის ფსიქოლოგია: როგორ არის მოწყობილი ბიზნესმენების სამყარო და როგორ იცვლება ის

0
70

გავრცელებული აზრის საპირისპიროდ, ბიზნესის ფსიქოლოგია — ეს არა მარტო პიროვნული ზრდის, ეფექტური მმართველობის და გაყიდვების ზრდის ტრენინგებია. Prime Georgia-მ გამოარკვია ფინანსისტ ამირან კილაძესთან, თუ რით გამოირჩევა ბიზნესმენების სამყარო დანარჩენებისაგან, როგორ წარმოიქმნება კოლექტიური მეხსიერება და აზროვნება,  ასევე რატომ ჟღერს ჩვენი მოსახლეობის ყურებისათვის ფრაზა «პატიოსანი ბიზნესმენი» ჯერ კიდევ არადამაჯერებლად.

—თქვენ გაქვთ შეხება ზოგად ფსიქოლოგიასთან: ცნობიერება ფსიქოსემანტიკა, სამყაროს მოწყობა, ნევროზები და გადადებული ცხოვრების სცენარი.  თუ აქვთ ამ თემებს კავშირი ბიზნეს ფსიქოლოგიასთან?

— პირველ რიგში, ფსიქოლოგიის ნებისმიერი განშტოება მაინც ფსიქოლოგიას განეკუთვნება. прикладная отрасль. საერთოდაც ზოგადფსიქოლოგიური კანონები ასევე ბიზნესფსიქოლოგიაშიც მოქმედებს.

— ახასიათებს თუ არა ბიზნესმენის ფსიქოლოგიას რაიმე სპეციფიკა?

— ბიზნესი, მეწარმეობა — არამარტო ფსიქოლოგიური, არამედ ეკონონომიკური, კულტურული, იურიდიული და ეთიკური გაგებაა. ბიზნესმენისთვის მნიშვნელოვანია არამხოლოდ ცოდნა, ასევე ანალიზის უნარი, ინტუიცია და სხვა. მოსახლეობაში ჩნდება კითხვა რამდენად არსებობს გაგება “პატიოსანი ბიზნესმენი”.

სემანტიკური გაგებით სიტტვა “პატიოსანი” დაკავშირებულია სიტყვასთან “სიმაეთლე” და “ღირსება”, რაც დასავლურ ფსიქოლოგიააი ნაწილობრივ დაკარგულია. მაგალითად, დასავლეთში ყველაზე გავრცელებული და ცნობილი ფასეულობების კვლევის შ. შვარცის მეთოდიკის მიხედვით ეს ფასეულობები საერთოდ არ არსებობენ.  ქართულ რეალობაში კი ასეთი მეთოდიკა საერთოდ გამოუყენებელია, რადგან ის გულისხმობს მხოლოდ იმ ფასეულობებთან მუშაობას , რომლებიც ჩვენთვის არავითარ ფასეულობას არ წარმოადგენენ. თავად სიტყვათაწარმოება “პატიოსანი” პლუს ბიზნესმენი ქართველის ყურისთვის არცთუ ბუნებრივად ჟღერს. აქ საგულისხმოა ისიც, რომ ამა თუ იმ ერის ენა კოლექტიური აზროვნების მრავალწლიანი მუშაობის შედეგია, რომელიც დაფუძნებულია გამოცდილებაზე. არაბუნებრივი სემანტიკური სიტყვათაწყობა ყოველთვის იწვებს საზოგადოების ეჭვიანობას და კრიტიკულ განწყობას. არ ვამბობ ეს კარგია თუ ცუდი, უბრალოდ ფაქტის კოსტატაციაა. ჩვენთან სიტყვა ბიზნესმენი ხშირად ასოცირდება არცთუ კარგ გაგებებთან, როგორიცაა “სპეკულიანტი”, “მატყუარა”, “უნამუსო” და სხვა. ამასთან ამ პროფესიის საჭიროებასა და მნიშვნელობაზე არავინ კამათობს.

© Fredrik Broden

© Fredrik Broden

მოლაპარაკებების დროს მნიშვნელოვანია ვიყოთ მაქსიმალურად მგრძნობიარენი საუბრის ნიუანსების მიმართ – გამომდინარე იქედან ვია ვესაუბრებით  კლიენტს, დამკვეთს, პარტნიორს და ა. შ. უფრო ღრმა და ნაკლებად ცნობიერი თვით მოსაუბრის მიერ ანალიზის დონე შესაძლოა გამოვიყენოთ, სემანტიკური როლების ღემა ანალიზის მეშვეობით, თუმცა ეს საკმაოდ რთული თემაა.

— რით განსხვავდება პეოფესიონალური სპეციფიკა პროფესიის ფსიქოსემანტიკისაგან?

—  სემანტიკა — ეს არის სწავლება მნიშვნელობასა და აზრების შესახებ, ხოლო ფსიქოსემანტიკა კი — ეს მნიშვნელობების და აზრების ფსიქოლოგიური შემადგენელია. სემანტიკური ფენა აქ ერთადერთი არაა. გავრცელებულ მოდელში არსებობს სემანტიკური, ბირთვული, პერცეპტიული ფენაც. ბირთვული ფენა ყველაზე ღრმა და ყველაზე ნაკლებად ცვლადია, ეს ისაა რაც ჩვენში იწყებს ფორმირებას ადრეული ბავშვობის ასაკიდან აღზრდის, განათლების, გამოცდილების გავლენით და მოიცავს საკუთარ თავში ფასეულობებს, აზრებს და მოტივებს. ლიტერატურაში მას ასევე ქვია — მიზანმოტივირებული კომპლექსი. მოდის შემდეგ საკმაოდ მოძრავი სემანტიკური ფენა, რომელიც ბირთვულის გავლენის ქვეშაა, რადგან ჩვენი გამოცდილება და ფასეულობები გავლენას ახდენენ იმაზე, თუ რა მნიშვნელობას და აზრებს ვანიჭებთ სიტუაციებს თუ საგნებს. გარეგანი ფენა — პერსეპტიული ეს აღქმადი სამყაროა. ადამიანი მით განირჩევა ცხოველისაგან, რომ ის აზრობრივად აღიქვამს მის გაეშემო არსებულ სამყაროს.  თუ ცხოველისთვის კონკრეტული სიტუაცია წარმოადგენს მთელ სამყაროს, ადამიანისთვის სიტუაციას აქვს აზრობრივი, დროითი პერსპექტივა.

— რას შეისწავლის ბიზნესის ფსიქოლოგია, გარდა ორგანიზავიის მმართველობის, სტრატეგიის და ურთიერთობისა?

ბიზნესის ფსიქოლოგიაში არის ასეთი გაგება — ორგანიზაცია , როგორც «მეგამანქანა». აქ ჩვენ ვსაუბრობთ არამხოლოდ კორპორატიულ ტრადიციებზე და მისიებზე, არამედ ისეთ ცნებებზე, როგორიცაა კორპორატიული აზროვნება, მახსოვრობა, ცნობიერებაც და “ბედიც” კი,  ორგანიზაციის სიცოცხლის სტადიებზე და მის მიერ შექმნილ პროდუქციაზე. არის სხვა პრობლემატური საკითხიც — სისტემა, ქსელი, გუნდი. ეს სფეროები იმდენად რთული და ღრმაა მათი ზუსტი აღწერისათვის სამეცნიერო ტერმინოლოგიაც კი არ არსებობს.

ფსიქოლოგიაში დიდი ხანია აღნიშნულია საერთო საქმიანობის ეფექტი: ორი ადამიანი, რომელიც მუშაობს შეთანხმებით, აკეთებს უფრო მეტს, ვიდრე ცალცალკე გააკეთებდნენ. ამ ფენომენის ახსნა ერთი კარგი მაგალითით შეიძლება: ორი ნორმალურ ადამიანს შეუძლიათ მარტივად აიღონ ხის მორი, თუ ერთი ერთ თავში მოკიდებს ხელს და მეორე მეორეში. ხოლო თუ ამას შეეცდება ერთი მათზე თუნდაც ძლიერი, ან თუ ორი ბევრად ძლიერი ერთი თავიდან შეეცდება მორის აწევას, მაინც არ გამოუვა, რაც არ უნდა დრო და ენერგია დახარჯონ. უფრო კარგად სინერგიის ეფექტი ბევრად უკეთ იჩენს თავს დიდ კოლექტივში საქმის კარგად ორგანიზების შემთხვევაში (საერთო სამუშაოს სწორად განაწილებისას). საერთო საქმიანობა გულისხმობს საერთო მიზანს, ანუ საქმიანობის სისტემურ სუბიექტს. და ასეთ სუბიექტი ატარებს სისტემურ მახასიათებლებს, რომელიც არა აქვს არცერთ ცალკე აღებულ კოლექტივში შემავალ ადამიანს, (ისევე როგორც, წყალს აქვს თვისებები, რომელიც არა აქვს ცალკე აღებულ წყალბადს და ჟანგბადს).  ზუსტად აი ასეთი სისტემური “ბედი”, მეხსიერება, აზროვნება, ცნობიერება და სხვა პროცესები, რომლებიც დამახასიათებელი არ არის ადამიანისათვის, წარმოადგენენ ანტროპოცენტრიულ რედუქციონიზმს (ადამიანური თვისებების მიწერა რთულ წარმონაქმნებზე), რამდენადაც ჩვენ საქმე გვაქვს ორგანიზაციის ჯერ კიდევ შეუსწავლელ და ბოლომდე გაურკვეველ სისტემურ თვისებებთან.

— არსებობს თუ არა ბიზნესით დაკავებული ადამიანის სამყაროს მონახაზის ფსიქოლოგიური ფორმულირება? 

— საქმე იმაშია, რომ კატეგორია «образ мира» საკმაოდ ახალია და ის ფსიქოლოგიაში შემოსულია მხოლოდ 1979 წელს, ხოლო ცხოვრების პროფესიონალური სახის სამყაროს სახესთან კავშირმა კი განვითარება 2003 წლიდან ჰპოვა. ის ამ პერიოდიდან მოყოლებული “კონსტიტუირებს” ანუ ადამიანის ფსიქიკურ კონსტიტუციას ქმნის. თუ თქვენ რაიმე საქმიანობით საკმაო პერიოდის განმავლობაში ხართ დაკავებულნი, თქვენ გამოგიმუშავდებათ პროფესიული უნარჩვევები, პროფესიული მსოფმხედველობა და პროფესიული დეფორმაციებიც. ნორმალური ადამიანი ყოველთვის მოქმედებს რამდენიმე მიმართულებით.

© Fredrik Broden

© Fredrik Broden

ამასთან ცუდია, თუ კი ადამიანი ვერ ამჩნევს ვერაფერს თავისი პროფესიული საქმიანობის გარდა. საქმეში ჩართულ მეწარმეებს ეს ხშირად ემართებათ — ისინი იწყებენ თანამშრომლების აღქმას არა როგორც ხალხის, არამედ როგორც ფუნქციების. თანამშრომლები ამას გრძნობენ და პასუხობენ იგივენაირად (ყოველი ქმედება იწვევს უკუქმედებას). ასეთი კოლექტივების ნახევარში ხდება. და თუ რომელიმე თანამშრომელი ცუდად ართმევს თავს თავის დავალებებს უფროსი არც კი ცდილობს გაერკვეს მიზეზებში. ის პირდაპირ ცვლის მას სხვა თანამშრომლით, მაგრამ მასთან ასევე მალე დაიწყება პრობლემები, რამდენადაც ისიც ადამიანად აღმოჩნდება და არა ფუნქციათ.

«ქმედება უდრის უკუქმწდებას» — არა მხოლოდ ნიუტონის მესამე კანონი, არამედ ყველა ურთიერთქმედების უნივერსალური კანონია, ჩამოყალიბებული ჯერ კიდევ ჰერმეს ტრისმეგისტომის მიერ. უბრალოდ ჩვენ ყოველთვის ვერ ვხედავთ ურთიერთქმედების სრულ ჯაჭვს. არის შემთხვევეი მენეჯერი, უყურებს რა თანამშრომლის მხრიდან “პასიურ”, “დაკიდებულ” ან “აგრესიულ” დამოკიდებულებას თავად მიმართვას ფსიქოლოგიურ ხერხებს, ან მას ვისაც ასეთი ხერხის გამოყენება შეუძლია, ამ შემთხვევაში შედეგი მიღწეულ იქნას ძალიან მარტივად და ეფექტურად: სახის და ადამიანური თვისებების დაუკარგავად.

დღეს მიმდინარეობს სხვადასხვა პროფესიის ხალხის образа мира и образа жизни პროფესიონალური სპეციფიკის კვლევები, თუმვა უკვე შესაძლოა ითქვას გარკვეულ თავისებურებებზე. მარტივად, რომ ავხსნათ ბიზნესი შესაძლოა იყოს ერთ ან ორ მიზნიანი. პირველი ესაა სარგებლის მიღება, მეორე შემთხვევაში ემატება “რაღაც” სასარგებლო. ჩვენი ქვეყნის შემთხვევაში სარგებლის მიღება, როგორც წესი ესაა — გადაყიდვა. ხოლო სასარგებლოს შექმნა ესაა რაიმეს (საქონელი ან მომსახურება) წარმოება, რომელიც საჭიროა საზოგადოებისათვის.

— ვისთვის მოაქვს ამას სარგებელი? მომხმარებლისთვის, სამყაროსთვის თუ საკუთარი თავისთვის?

— თუ მხედველობაში გაქვთ სიციალური აღიარება, თვითრეალიზაცია, ბიზნესი ამისათვის საუკეთესო არჩევანი არაა, ეს უკეთესია გააკეთო ხელოვნებაში, თუ გაქვს რაიმე ნიჭი რათქმა უნდა. ადამიანისაგან, რომელიც საქმის ორგანიზებას ახდენს და სხვადასხვა პრობლემებს აწყდება, მოითხოვება გარკვეული საქმიანი თვისებები. მუდმივი და ხშირად არცთუ კორექტული მკაცრი კონკურენციის პირობებში საჭირო ხდება მუდმივად ფიქრი გამოსავალზე, სარგებელზე და საკუთარ ინტერესებზე. იმისათვის, რომ თანამედროვე ბიზნესში იყო წარმატებული სამწუხაროდ, საჭიროა გარკვეული მტაცებლური ინსტიქტები და არცთუ ბოლომდე გულწრფელობა, რადგანაც ბიზნესში ზეპატიოსნება ის თვისებაა, რომელიც თქვენს არაპატიოსან კონკურენტების წისქვილზე ასხამს წყალს. მაგალითად, თქვენ გამყიდველი ხართ და პატიოსნად ეუბნებით მყიდველს, რომ პომიდორები, რომელსაც თქვენ ყიდით თურქულია და ნიტრატებს შეიცავს, ხოლო ორი რიგით გვერდით თქვენი კონკურენტი იგივენაირ პომიდორებზე მყიდველს ეუბნება, რომ ისინი ქართულია და სრულიად ნატურალური. ვისგან იყიდიან — გასაგებია. შეკითხვა იმაში მდგომარეობს “რა უნდა გავაკეთოთ, რომ ასეთ ბაზარზე არ გავბანკროტდეთ?”. სამწუხაროა, მაგრამ ფაქტია, პატიოსანი ადამიანი მომენტალურად იქნება განადგურებული ამ სახის ბაზარზე. საჭიროა საკომუნიკაციო თვისებებიც, ბევრი რამეა დამოკიდებული იმაზე თუ რა პიროვნულ შთაბეჭდილებას ახდენთ მომხმარებელზე. ასევე განვითაეებისათვის აუცილებელია გუნდური მუშაობის უნარი. არიან ბიზნესმენები, რომლებმაც გარკვეულ წარმატებას მიაღწიეს, მთელი ცხოვრებაა მარტო მუშაობენ და სხვაგვარად არ შეუძლიათ, მაგრამ ისინი გარკვეული ზღვარის ზემოთ ვერასოდეს ავლენ. განვითარება, რომ გააგრძელო და ახალი “მწვერვალები” დაიპყრო გუნდია საჭირო.  პირადი თვისებებზეც ბევრია დამოკიდებული, თუ არ გაქვთ მკაცრი ხასიათი, შეძლებთ კი მოთხოვოთ სხვა ადამიანს რაიმე მკაცრად, როდესაც ამის საჭიროება იქნება? ამიტომ არსებობს რეკომენდაცია არ აწარმოოთ ბოზნეაი მეგობრებთან და ნათესავებთან, რადგან მათ ვერ მოსთხოვთ მთელი სიმკაცრით, ხოლო სამსახურებრივი უთანხმოებანი პირადშიც აისახება.

— Существуют ли особенности ядерного слоя образа мира, о котором вы рассказали выше, характерные для личности предпринимателя?

—   რაღაც გაგებით ყველა ადამიანი ბიზნესმენია, უბრალოდ ბიზნესმენი დგამს კონკრეტული ნაბიჯებს ბაზარზე. Ядерный слой იცვლება მხოლოდ ექსტრემალურ სიტუაციებში, პროფესიონალური საქმიანობა მასზე გავლენას ვერ ახდენს, განსხვავებით პერცეპტიული ფენისაგან. სხვადასხვა პროფესიების (მასწავლებლები, ეკონომისტები, ექიმები, გეოლოგები, სამხედროები) მიხედვით ჩატარებულმა კვლევებმა აჩვენა, რომ образ мира განსხვავდება არა ბირთვში, არამედ გარე ფენებში — სემანტიკაში და აღქმაში. ამიტომ, შესაძლოა ვივარაუდოთ, რომ ბიზნესმენის образ мира განსხვავდება სხვა პროფესიებისაგან ამ ფენებში, ხოლო ბირთვული ფენა არავითარი სპეციფიკის მატარებელი არ არის.

— Как предпринимательство связано с неврозами отложенной жизни?

— ეს გაგება შემოსულია 1997 წელს. ახლა ის ფართოდ გამოიყენება. გადადებული ცხოვრების ნევროზი შედარებით იშვიათად გვხვდება, უფრო ხშირად გვხვდება გადადებული ცხოვრების სცენარი. როდესაც ადამიანი გადაწყვეტს ბიზნეს-პროექტის დაწყებას, ის ადგენს გეგმას და აცნობიერებს, რომ მისი განხორციელება დაიწყება ერთი წლის შემდეგ (თუ საქმე კარგად წავა) ან სამი-ხუთი წლის შემდეგ (უფრო რეალურია). მთელი ამ პერიოდის განმავლობაში, სტაბილურობის მიღწევამდე, ის ხარჯავს მთელს ენერგიას, დროს, თანხებს, ზოგჯერ იღებს ვალებსაც, რათა განახორციელოს გეგმა. შესაბამისად მას არა აქვს ენერგია, დრო და ფული, რათა მისდევდეს ცხოვრების გარკვეულ დონეს, დაისვენოს, გაერთოს და ა.შ. ის ეუბნება საკუთარ თავს, რომ ეს ყველაფერი მერე იქნება. მოსახლეობის უმრავლესობა ასევე ფიქრობს:  «Получу диплом, заживу» или «Стану директором, заживу». სინამდვილეში, მცირე ნევროზის გარდა ამას არაგრისკენ არ მივყავართ, ამასთანევა ადებას მნიშვნელოვან შეზღუდვებს გარე თავისუფლებას. ხოლო ფსიქოლოგიის კანონებით მუდმივი გარე ყოველთვის გადაიქცევა შინაგანის მახასიათებლად.

© Fredrik Broden

© Fredrik Broden

ყოველ ადამიანს შეუძლია გაუძლოს გადაუჭრელი პრობლემების რაღაც გარკვეულ ტვირთს (и, самое плохое, нерешаемых до «начала настоящей жизни») , ხოლო როდესაც ეს ტვირთი აჭარბებს შესაძლებლობების ზღვარს, ადამიანს ეწყება ნერვოზი. თუმცა იპოთეკარების უმრავლესობაც კი თავს მეტ-ნაკლებად მყარად გრძნობენ, მიუხედავად იმისა, რომ შეზღუდულია არიან გარიგებული ცხოვრების  მრავალწლიანი მკაცრი ციკლური სცენარით. მიუხედაბად ამისა, ფსიქოლოგიურ ცვლილებებს მაინც აქვთ ადგილი, რამდენადაც ადამიანს ორი სახის მოტივაცია ამოძრავებს. გარე — «მე უნდა ვაკეთო ის, რასაც მაიძულებენ გარემოებები», და შინაგანი — «მე ვაკეთებ იმას, რისკენაც ვისწრაფი». ამ სიტუაციაში წლების განმავლობაში გარე მოტივაცია სჯაბნის შიდას.

— Каковы эти психологические изменения?

— პირველ რიგში, იწყება თვითშეზღუდვა, რომელიც დროთა განმავლობაში შინაგან თვისებად ყალიბდება. ადამიანი ამას ვერ ამჩნევს და თვლის, რომ ყველაფერი ნორმაშია. ნერვოზი ჯერ არ ჩამოყალიბებულა. ნებისმიერი ნევროზი ვითარდება შინაგანი და გარე გადაულახავი ფაქტორების არსებობის, მოტივაციის ფრუსტრაციის შედეგად. ამ შემთხვევაში ადამიანი თავად ახდენს ზოგიერთი მნიშვნელოვანი მოტივების ფრუსტეირწბია რეალიზაციას შემდეგი სქემით: “ჯერ მივაღწევ, შემდეგ დავიწყებ კარგ ცხოვრებას”. ფაქრიურად ადამიანი დაკავებულია პრობლემების შეგროვებით. ზოგიერთი ბიზნესმენი ვერ უძლებს ამ დატვირთბას და დაუნშიფტერი ხდება, იწყებს საბიუჯეტო დაწესებულებაში მუშაობას, ანუ ეძებენ სტაბილურობას დამოუკიდებლობის შეწირვის ხარჯზე. ამ შემთხვევაში გრძნობენ შვებას, ახდენენ რა წლების განმავლობაში დაგროვილი მოტივების რეალიზებას  (აკეთებენ იმას რაც უნდათ). ზოგჯერ ეს კარგი გამოსავალია, სჯობს წახვიდე ბიზნესიდან და მოახდინო საკუთარი თავის რეალიზაცია სხვა სფეროში. ეს ვისაც გაუმართლებს. მაგრამ ვინც ამას ვერ ახერხებს – ექცევიან დეპრესიაში.

— შესწევს თუ არა ადამიანს უნარი იგრძნოს ნევროზის მოახლოება?

— უმრავლესობა ადამიანების გრძნობს მას, მაგრამ ეს არ ნიშნავს, რომ მისი კონტროლი შეუძლია. ადამიანი გრძნობს, რომ მისი ენერგია და მოთმინება მთავრდება, თუმცა არ ძალუძს თავისი საქციელის მართვა. აქ სქემა საერთოა: ნევროსთენიკსაც და ჩვეულებრივ ადამიანსაც ყოველთვის საკმაო პრობლემები აქვთ, განსაკუთრებითვთუ ადამიანი აქტიურია და თავისი პროექტების რეალიზებას ცდილობს. რა არის პროექტი? ეს რეალობის შეცვლის მცდელობაა. ხოლო ყოველი რეალობა ეწინააღმდეგება ცვლილებებს, ეს შესაძლოა ხდებოდეს, კანონების, ჩინოვნიკების, კონკურენტების და სხვა გარემოებების სახით. ნორმალური ადამიანი წყვეტს არა ყველა, თუმცა უმეტესობა პრობლემებს. განსხვაბებაც ნევროტიკისაგან ისაა, რომ ნორმალურს პრობლემები არ უგროვდება, ის მათ თანმიმდევრობით წყვეტს. ხოლო ნევროტიკი არ წყვეტს პრობლემების უმრავლესობას, გადადებს მათ, ეძებს ახსნას რატომ არ უნდა გადაწყვიტოს ისინი ახლა, აძლევს მათ სხვა ფორმულირებას. ცდილობს დაივიწყოს მათი არსებობა. პრობლემები, რა თქმა უნდა, ამით არსად არ ქრება. ასეთ ადამიანს გარკვეული პერიოდის შემდეგ ეწყება ფსიქოლოგიური პრობლემებიც, რაც შესაძლოა გამოიხატოს, იმაში, რომ ის ვერ ახერხებს ნორმალური ურთიერთობის ქონას გარე სამყაროსთან და გარშემომყოფებთან, ის აგრესიულია, ცუდ ხასიათზეა, არასდროს არ ყოფნის ძალწბი რაიმე სხვაზე და არ აქვს რაიმის კეთების ხასიათი. ხშირად უჩნდება შეგრძნება, რომ უნდა ყველაფერი მიატოვოს და გაიქცეს.

— ნიშნავს თუ არა ეს, რომ ადამიანი დაკავებულია რაღაც არც მისთვის დამახასიათებლით?

—  ეს ძალიან ინდივიდუალურია. ვიღაცისთვის ნიშნავს, ვიღაცისთვის მიზეზი — მართლაც გარემოებებშია, ვიღაცას უბრალოდ ნებისყოფა არ ყიფნის. საქმე იმაშია, რომ ფსიქოლოგიაში ისევე როფორც ბიზნეს ფსიქოლოგიაში ზოგადი რეკომენდაციები ყოველთვის ზუსტად არ მუშაობენ, საჭიროა მათი მორგება კონკრეტულ ადამიანზე. პირადი კონსულტაციები უფრო ხელოვნებასთანაა ახლოს, ვიდრე მეთოდოლოგიასთან.