მთვარის შვიდი საოცრება

რაც არ იცოდით დედამიწის თანამგზავრის შესახებ

დედამიწას ოფიციალურად აღიარებული ბუნებრივი საოცრებების სიები აქვს, რომლებიც სხვადასხვა ორგანიზაციამ შეადგინა. მთვარეს ასეთი ოფიციალური რეესტრი არ გააჩნია, თუმცა მრავალსაუკუნოვანი დაკვირვებების შედეგად პლანეტოლოგებს საკუთარი, არაოფიციალური „ფავორიტები“ ჩამოუყალიბდათ.

1. „მარადიული სინათლის მთები“

მთვარის ჩრდილოეთ პოლუსთან მდებარეობს პირის (Peary) კრატერი, რომლის დიამეტრი 73 კილომეტრია. მისი განსაკუთრებულობა ისაა, რომ მთვარის ბრუნვის ღერძი თითქმის პერპენდიკულარულია მისი ორბიტის სიბრტყის მიმართ. ამიტომ მზის სხივები პოლარულ რეგიონებს ძალიან დაბალი კუთხით ეცემა და არასოდეს ადის მაღლა ჰორიზონტზე.

ამის შედეგად კრატერის გარშემო მდებარე მთების მწვერვალები თითქმის მუდმივად განათებულია, ხოლო კრატერის ფსკერზე მზის სხივები მილიარდობით წელია არ მოხვედრილა.

ამ მოვლენას ასტრონომები „მარადიული სინათლის მთებს“ უწოდებენ. კრატერის ფსკერზე ტემპერატურა დაახლოებით −250°C-ს აღწევს. სწორედ აქ აღმოაჩინა 1998 წელს ზონდმა Lunar Prospector-მა წყლის ყინულის არსებობის ნიშნები. მომავალში აშშ ამ ყინულის გამოყენებას გეგმავს სასმელი წყლისა და სარაკეტო საწვავის წარმოებისთვის.

2. იდეალურად სწორი ხეობა მთათა ქედის შუაგულში

მთვარის ჩრდილოეთ ნაწილში მდებარე მთვარის ალპებს კვეთს ალპური ხეობა (Vallis Alpes), რომლის სიგრძე 166 კილომეტრია, ხოლო სიგანე ზოგ ადგილას 10 კილომეტრს აღწევს.

მისი ფსკერი სრულიად სწორია და მეზობელი „ზღვებიდან“ გადმოსული ლავითაა დაფარული.

ხეობის ცენტრში გადის თითქმის 200-კილომეტრიანი ვიწრო ნაპრალი, რომელიც, სავარაუდოდ, ძველი ლავის გვირაბის ჩამოშლილი სახურავის ნარჩენია. ეს ნაპრალი იმდენად ვიწროა, რომ დედამიწიდან ტელესკოპით მისი დანახვა თითქმის შეუძლებელია.

მეცნიერები ვარაუდობენ, რომ თავად ხეობა ტექტონიკური პროცესების შედეგად წარმოიქმნა, როდესაც მთვარის ქერქის ნაწილი ჩაინგრა.

3. „მთვარის კრატერების მონარქი“

კოპერნიკის კრატერი მთვარის ხილულ მხარეს მდებარეობს. მისი დიამეტრი 93 კილომეტრია, სიღრმე კი 3,8 კილომეტრი.

იგი დაახლოებით 800 მილიონი წლის წინ წარმოიქმნა, რაც კოსმოსური მასშტაბებით საკმაოდ ახალგაზრდაა, რადგან მთვარის კრატერების უმეტესობა 3 მილიარდ წელზე მეტისაა.

სწორედ ახალგაზრდობის გამო მას კარგად აქვს შემონახული:

• სამი ტერასისებრი შიდა კედელი;
• ფსკერზე აღმართული სამი მწვერვალი (დაახლოებით 1,2 კმ სიმაღლის);
• ნათელი სხივები, რომლებიც ამოფრქვეული ქანებისგან წარმოიქმნა და 800 კილომეტრზე ვრცელდება.

ეს სხივები დედამიწიდან უბრალო ბინოკლითაც კი ჩანს.

4. მარტოსული მთა ლავის ზღვაში

წვიმების ზღვაში (Mare Imbrium) მდებარეობს პიკოს მთა, თითქმის იდეალური პირამიდის ფორმის მწვერვალი, რომლის სიმაღლე დაახლოებით 2,4 კილომეტრია.

მის ირგვლივ ასობით კილომეტრზე გადაჭიმულია სრულიად ბრტყელი ლავის ველი.

ოდესღაც პიკო დიდი დარტყმითი აუზის გარშემო არსებული მთათა რგოლის ნაწილი იყო. მოგვიანებით ეს ტერიტორია ლავით დაიფარა, ხოლო მხოლოდ ყველაზე მაღალი მწვერვალი დარჩა ზედაპირზე.

5. „სწორი კედელი“

ღრუბლების ზღვაში (Mare Nubium) მდებარეობს Rupes Recta, რომელსაც „სწორ კედელს“ უწოდებენ.

ეს არის:

• 110 კმ სიგრძის ტექტონიკური ნაპრალი;
• 240–300 მეტრის სიმაღლის ფერდობი.

NASA-ის მიხედვით, ეს მთვარეზე ყველაზე ცნობილი ესკარპია.

განსაკუთრებული ეფექტი იქმნება მაშინ, როდესაც მზის სხივები დაბალი კუთხით ეცემა. ამ დროს ნაპრალი გრძელ შავ ჩრდილს ქმნის და დედამიწიდან თითქოს ვერტიკალურ კლდეს ჰგავს, რომელიც უსასრულო უფსკრულში ეშვება.

სინამდვილეში ეს მხოლოდ ოპტიკური ილუზიაა.

6. ანომალია მზის სისტემის უდიდეს კრატერში

მთვარის უხილავ მხარეს მდებარეობს სამხრეთ პოლუსი — აიტკენის აუზი (South Pole–Aitken Basin).

მისი:

• დიამეტრი დაახლოებით 2500 კილომეტრია;
• სიღრმე 6–8 კილომეტრია.

ეს მზის სისტემაში ცნობილი ყველაზე დიდი დარტყმითი კრატერია.

იგი დაახლოებით 4,25 მილიარდი წლის წინ წარმოიქმნა, რაც 2024 წელს ჩინურმა მისიამ Chang’e-6-მა დაადასტურა, როდესაც პირველად ჩამოიტანა ნიადაგის ნიმუშები მთვარის უხილავი მხრიდან.

გარდა ამისა, GRAIL-ის მისიამ კრატერის ქვეშ აღმოაჩინა უზარმაზარი მკვრივი ანომალია. მეცნიერები ვარაუდობენ, რომ ეს შეიძლება იყოს ასტეროიდის მეტალური ბირთვის ნარჩენი, რომელმაც მილიარდობით წლის წინ მთვარეს დაარტყა.

7. მთვარის მიწისქვეშა გამოქვაბულები

2024 წელს ჟურნალ Nature Astronomy-ში იტალიელმა მეცნიერებმა გამოაქვეყნეს კვლევა, რომელიც Lunar Reconnaissance Orbiter-ის რადარული მონაცემების ანალიზს ეფუძნებოდა.

სიმშვიდის ზღვის (Mare Tranquillitatis) ქვეშ, სადაც 1969 წელს Apollo 11 დაეშვა, აღმოაჩინეს ვერტიკალური შახტი, რომელიც მიწისქვეშა გამოქვაბულში ჩადის.

გამოქვაბულის სიგანე 30–50 მეტრს აღწევს.

ასეთი გვირაბები იქმნება მაშინ, როდესაც ლავის ნაკადი გარედან მყარდება, შიგნით კი დნობილი ლავა აგრძელებს მოძრაობას. როდესაც ლავა მთლიანად გამოედინება, მის ადგილას ცარიელი გვირაბი რჩება.

დედამიწაზე ასეთი ლავის გვირაბები, მაგალითად ჰავაიზე, კარგად არის ცნობილი, თუმცა მთვარეზე, სუსტი გრავიტაციის გამო, ისინი გაცილებით დიდი ზომის შეიძლება იყოს.

მომავალი ლუნარული ბაზებისთვის ასეთი გამოქვაბულები თითქმის იდეალური თავშესაფარია, რადგან:

• ინარჩუნებს სტაბილურ ტემპერატურას;
• იცავს კოსმოსური რადიაციისგან;
• იცავს მიკრომეტეორიტების დარტყმებისგან.

სწორედ ამიტომ Artemis-ის პროგრამა ამ რეგიონს განიხილავს, როგორც მთვარეზე პირველი მუდმივი ბაზის ერთ-ერთ შესაძლო ადგილს.